گاهی هنگام راه رفتن کودکان و یا بزرگسالان، متوجه میشویم که زانوهایشان به سمت داخل متمایل شده و مچ پاهایشان از هم فاصله دارد. این حالت که در اصطلاح پزشکی «زانوی ضربدری» یا Genu Valgum نامیده میشود، در بسیاری از کودکان خردسال دیده میشود و معمولا بخشی طبیعی از روند رشد است. اما در برخی موارد، این وضعیت میتواند نشانهای از مشکلات زمینهای یا نیاز به مداخله درمانی باشد. آگاهی از این تفاوتها، به والدین، مربیان و حتی خود کودکان کمک میکند تا با دیدی روشنتر به بدن خود نگاه کنند و در صورت نیاز، بهموقع اقدام کنند.
در این مقاله به بررسی علل، نشانهها، تاثیرات اجتماعی و روانی و راهکارهای درمانی زانوی ضربدری میپردازیم تا با افزایش آگاهی شما و اطرافیانتان قبل از پیشرفت انحراف بتوانیم از آن جلوگیری کنیم. برای درمان این بیماری و آگاهی از علائم آن تا پایان مقاله با ما همراه باشید.
زانوی ضربدری چیست؟
زانوی ضربدری (Genu Valgum) نوعی ناهنجاری در اندام تحتانی است. در این عارضه زانوها به یکدیگر نزدیک میشوند، در حالی که مچ پاها از هم فاصله دارند؛ میتوان گفت فرم پاها به صورت حرف انگلیسی X قرار میگیرد.
این وضعیت در برخی مراحل رشد کودکان، بهویژه بین سنین دو تا هفت سال، میتواند بخشی از روند طبیعی تکامل اسکلتی باشد و معمولا بدون نیاز به مداخله خاصی اصلاح میشود. در صورتی که این حالت پس از سنین رشد باقی بماند یا با علائمی مانند درد، خستگی زودرس یا اختلال در الگوی راه رفتن همراه باشد، بررسیهای تخصصی ضرورت مییابد. زانوی ضربدری در صورت تداوم یا شدت بالا، ممکن است کیفیت زندگی و عملکرد روزمره فرد را تحت تاثیر قرار دهد.
علل بروز زانوی ضربدری
قرار گرفتن زانو ها خارج از محور مکانیکی بدن و متمایل به سمت داخل میتواند وابسته به سن و میزان انحراف متفاوت باشد. چند مورد از علتهای رایج بروز زانوی ضربدری عبارتند از:
- رشد طبیعی در نوزادان و کودکان خردسال: در سالهای ابتدایی زندگی، انحنای خفیف زانوها به سمت داخل یا خارج معمولاً بخشی از روند طبیعی رشد استخوانهاست.
- کمبود ویتامین D و کلسیم: منجر به نرمی استخوانها (راشیتیسم) و اختلال در شکلگیری صحیح اندام تحتانی میشود.
- چاقی مفرط در کودکان: وزن زیاد فشار بیشتری بر مفاصل وارد کرده و میتواند موجب تغییر در محور زانوها شود.
- اختلالات متابولیک یا ژنتیکی: برخی بیماریهای زمینهای یا وراثتی ممکن است ساختار استخوانها را تحت تاثیر قرار دهند.
- سابقه خانوادگی و ناهنجاریهای اسکلتی: وجود موارد مشابه در والدین یا خواهر و برادرها میتواند احتمال بروز را افزایش دهد.
- آسیبهای قبلی به ساق یا زانو: شکستگیها یا ضربههای شدید در دوران رشد ممکن است موجب انحراف محور استخوانها شوند.
البته زانوی ضربدری علاوه بر چند مورد بیان شده که بسیار شایع هستند، میتواند دلایل دیگری نیز داشته باشند. در نظر داشته باشید دلایلی که برای بروز این عارضه بیان میکنیم، در موارد بسیار خاص و پیچیده اتفاق میافتد که شمال :
- دیسپلازیهای اسکلتی: اختلالات ژنتیکی که رشد طبیعی استخوانها را مختل میکنند.
- آسیب به صفحه رشد: ضربه یا شکستگی در ناحیه صفحه رشد استخوان ران یا ساق پا که باعث انحراف محور زانو میشود.
- تومورهای استخوانی یا خوشخیمهای رشد استخوان: مانند استئوکوندرومها که میتوانند رشد نامتقارن ایجاد کنند و موجب انحراف زانوها شوند.
- عوارض درمان سرطان یا پرتودرمانی: در مواردی که استخوانها تحت تأثیر دارو یا اشعه قرار گرفتهاند، ممکن است رشد طبیعی مختل شود و زانوی ضربدری ایجاد گردد.
- عفونتهای استخوانی: در دوران رشد، عفونت میتواند به صفحه رشد آسیب زده و موجب تغییر در راستای استخوانها شود.
- اختلالات عصبیعضلانی: مانند فلج مغزی یا دیستروفی عضلانی که بر توان عضلانی و تعادل مفاصل تأثیر میگذارند.
- ژنتیک و موارد خانوادگی بدون علت مشخص: در برخی نوجوانان، زانوی ضربدری بهصورت خانوادگی یا بدون علت زمینهای واضح به وجود میآیند.
علائم زانوی ضربدری
علائم ایجاد زانوی ضربدری با توجه با سن، میزان فعالیت و شدت آن متغیر است. در کودکان و سنین پایین بسیاری از این علائم بدون درد میباشند و حتی ممکن است در عملکرد و فعالیت کودک اختلالی ایجاد نکند. اما در صورت تداوم و عدم بهبودی باید بررسیهای لازم صورت بگیرد تا از پیشرفت انحراف جلوگیری و موفق به درمان به موقع این عارضه شویم. چند مورد از علاِم شایع زانوی ضربدری برای افزایش آگاهی شما در ادامه بیان شده است.
علائم زانوی ضربدری
| علامت | شرح | محدوده سن |
|---|---|---|
| نزدیکی زانوها به یکدیگر | زانوها به هم چسبیدن ولی مچ پاها از هم فاصله دارند | بین ۲ تا ۷ سال (زیر دو سال ممکن است طبیعی باشد) |
| فاصله غیر طبیعی بین مچ پاها | با زانوی چسبیده فاصله ی بین مچ پاها بیشتر از ۸ سانت باشد | ۴ سال به بالا (در صورت تداوم باید بررسی شود) |
| الگوی غیر طبیعی راه رفتن | کج گذاشتن پاها و چرخش ساق پا هنگام راه رفتن، عدم تعادل حرکتی | ۳ سال به بالا (در کودکان فعال یا در حال رشد) |
| خستگی زودرس پاها | پس از فعالیت یا ایستادن طولانی | ۶ سال به بالا (کودکان مدرسه رو یا نوجوان) |
| درد در زانو، کمر و لگن | ناشی از فشار نامتقارن بر مفاصل | نوجوانی تا بزرگسالی |
| ساییدگی غیر متعارف کفش | معمولاً در لبههای داخلی کف کفش دیده میشوند | ۸ سال به بالا (با شروع مداوم این کفش) |
| محدودیت در فعالیتهای ورزشی | دشواری و ناتوانی حرکت یا ورزش در موارد شدید | نوجوانی و بزرگسالی |
روش تشخیص زانوی ضربدری
در اغلب موارد این عارضه با چشم غیر مسلح قابل تشخیص است. اما شدت و میزان انحراف و نوع دقیق درمان را پزشک ارتوپد و متخصص مشخص میکند.
روش تشخیص زانوی ضربدری
در اغلب موارد این عارضه با چشم غیر مسلح قابل تشخیص است. اما شدت و میزان انحراف و نوع دقیق درمان را پزشک ارتوپد و متخصص مشخص میکند.
تشخیص زانوی ضربدری (Genu Valgum) فرآیندی چندمرحلهای است که با معاینه علائم بالینی آغاز میشود؛ در این مرحله، پزشک با مشاهده وضعیت ایستادن بیمار، فاصله بین مچ پاها را در حالی که زانوها به هم چسبیدهاند اندازهگیری میکند، اگر این فاصله بیش از ۸ سانتیمتر باشد، احتمال وجود ناهنجاری مطرح میشود.
در مرحله دوم الگوی راه رفتن، تعادل اندام تحتانی و چرخش ساقها بررسی میگردد. در ادامه، اندازهگیری زاویه Q (زاویه بین عضله چهارسر ران و تاندون کشکک) و ارزیابی محور مکانیکی اندام تحتانی انجام میشود تا میزان و محل انحراف مشخص شود.
برای تایید تشخیص، تصویربرداری با اشعه ایکس (رادیوگرافی ایستاده تمامقد) بهکار میرود که امکان مشاهده راستای استخوان ران و ساق پا را فراهم میسازد. در کودکان، بررسی صفحه رشد نیز اهمیت دارد.
علاوه بر این، پزشک سابقه پزشکی و خانوادگی بیمار را بررسی میکند تا وجود بیماریهای زمینهای مانند راشیتیسم، آرتریت یا اختلالات ژنتیکی را ارزیابی کند.
در مواردی که به نرمی استخوان یا اختلالات متابولیک مشکوک باشند، برای سنجش سطح ویتامین D، کلسیم و فسفر، آزمایش خون انجام میشود. این مجموعه اقدامات به پزشک کمک میکند تا بین حالت طبیعی رشد و ناهنجاری پاتولوژیک تمایز قائل شود و مسیر درمانی مناسب را انتخاب کند.
درمان زانوی ضربدری
روش درمان این عارضه وابسته به شدت انحراف، سن فرد، بیماریهای زمینهای، میزان درد و تاثیر وجود آن بر کیفیت زندگی فرد متفاوت است. در ادامه چهار دسته کلی روشهای درمان شرح داده شده است، در نظر داشته باشید که انتخاب بهترین روش درمان با تشخیص پزشک متخصص این زمینه باید انجام شود.
درمان های غیرتهاجمی (محافظهکارانه)
در موارد خفیف یا در کودکان در حال رشد، درمان زانوی ضربدری معمولاً با روشهای غیرجراحی آغاز میشود. این رویکرد شامل پایش منظم رشد و وضعیت زانوها، انجام تمرینات اصلاحی برای تقویت عضلات ران، لگن و ساق پا، و استفاده از کفیهای طبی یا بریسهای مخصوص است. با انجام این مداخلات، بهبود راستای اندام تحتانی، کاهش فشار نامتقارن بر مفاصل، و پیشگیری از پیشرفت ناهنجاری امکان پذیر است. همچنین، آموزش راه رفتن صحیح و انتخاب کفش مناسب نقش مهمی در اصلاح تدریجی این وضعیت ایفا میکند.
درمان های تغذیه ای و دارویی
در مواردی که زانوی ضربدری ناشی از کمبودهای تغذیهای یا اختلالات متابولیک باشد، اصلاح رژیم غذایی و تجویز مکملهای دارویی در اولویت قرار میگیرد. کمبود ویتامین D، کلسیم یا فسفر میتواند منجر به نرمی استخوان (راشیتیسم) و انحراف محور زانوها شود. در این شرایط، مصرف مکملهای مناسب تحت نظر پزشک، همراه با نور خورشید کافی و تغذیه متعادل، میتواند به بهبود ساختار استخوانها و کاهش انحراف کمک کند. درمان موفق در این مرحله، اغلب مانع از نیاز به مداخلات پیچیدهتر در آینده میشود.
درمان های جراحی
در موارد شدید، پایدار یا همراه با درد و اختلال عملکرد، بهویژه در نوجوانان یا بزرگسالان، مداخلات جراحی ممکن است ضروری باشد. یکی از روشهای رایج، استئوتومی است که در آن استخوان ران یا ساق پا برش داده شده و در زاویه مناسب تثبیت میشود. در کودکان، روش هدایت رشد با استفاده از پلاکهای کوچک برای اصلاح تدریجی زاویه زانو بهکار میرود. این جراحیها معمولاً پس از بررسی دقیق محور مکانیکی اندام و در صورت عدم پاسخ به درمانهای غیرجراحی انجام میشوند.
درمان های اختصاصی بر اساس علت زمینه ای
در برخی بیماران، زانوی ضربدری نتیجه مستقیم یک بیماری زمینهای مانند آرتریت روماتوئید، فلج مغزی، یا آسیب به صفحه رشد است. در این موارد، درمان موثر نیازمند مدیریت علت اصلی است. بهعنوان مثال، کنترل التهاب مفاصل در آرتریت یا توانبخشی عصبیعضلانی در بیماران مبتلا به اختلالات حرکتی، میتواند به بهبود راستای زانوها کمک کند. همچنین، در صورت وجود تومورهای استخوانی یا ناهنجاریهای ژنتیکی، همکاری با تیمهای تخصصی ارتوپدی، غدد و ژنتیک ضروری خواهد بود.
تاثیرات اجتماعی و روانی زانوی ضربدری
زانوی ضربدری میتواند تاثیرات روانی و اجتماعی قابل توجهی ، بهویژه در نوجوانان و بزرگسالان داشته باشد. ظاهر متفاوت پاها ممکن است باعث کاهش اعتماد به نفس، اضطراب در جمع، یا ترس از قضاوت دیگران شود. این احساسات گاهی منجر به انزوای اجتماعی، اجتناب از فعالیتهای ورزشی یا هنری، و اختلال در تصویر ذهنی از بدن میشوند.
این عارضه همچنین انتخاب لباس، کفش و نوع پوشش را محدود میکند منجر به افسردگی خفیف شود. حمایت خانواده، آموزش عمومی و درمان مناسب نقش مهمی در کاهش این فشارها و بازسازی عزت نفس فرد دارند.
مزایای استفاده از ارتوپدی فنی برای درمان زانوی ضربدری
- کاهش درد و ناراحتی: کفش و کفی طبی مناسب میتوانند درد و ناراحتی در پاها را کاهش دهند و به افراد مبتلا به زانوی ضربدری کمک کنند تا راحتتر راه بروند.
- جلوگیری از بدتر شدن عارضه: کفش و کفی طبی مناسب میتوانند از بدتر شدن زانوی ضربدری و خم شدن بیشتر زانوها جلوگیری کنند.
- بهبود کیفیت زندگی: درمان زانوی ضربدری با ارتوپدی فنی میتواند به بهبود کیفیت زندگی افراد مبتلا به این عارضه کمک کند.
